7 Mart İSEFAM Çalıştayı

0
1062

“Kripto Para Birimleri” Açılış Konuşması: Prof. Dr. Kadir Ardıç (Rektör Yardımcısı)

1. Oturum / Blockchain Teknolojisi ve Kripto Paralar

Oturum Başkanı: Mahmut Kayacık (Takasbank Genel Müdürü)

-Kripto para birimlerinin üzerinde çalıştığı teknolojiye daha önem veriyoruz. Özellikle son iki yılda blockchain teknolojisi üzerindeki çalışmalarımız devam ediyor.

-TÜBİTAK’la birlikte çalışmalar yürütüyoruz. -Mehmet Hoca’dan halihazırda danışmanlık almaktayız.

Konuşmacı: Mehmet Sabır Kiraz (Doç. Dr., TÜBİTAK)

“Blokzincire ve Kripto Paralara Teknik Bir Giriş”

-2025’e kadar blockchain teknolojisi kullanmayan finans kuruluşu kalmayacağı öngörülüyor. -“Blokzincirin Geçmişi, Bugünü ve Geleceği” Ref.: Credit suisse. Blockchain 2.0, 11 Ocak 2018

-“İnternetin iletişim için yaptığını blokzincir güvenilir işlemler için yapacaktır” Ginni Rometty, IBM, CEO (Blockchain teknolojisinin kullanımına ilişkin XRP, IOTA, EVX, STORJ, SUB ve CVC örnekleri verildi.)

-Akıllı kontratlar yeni bir teknoloji değildir (görsellerde içecek otomatları var). Bu işlemleri gerçekleştirmek için hiç kimseye ihtiyaç duyulmaz. -Satoshi Nakamoto dört zor alanı bir araya getirdi: Ekonomi ve Para Teorisi, Veritabanı Teorisi, Kriptografi, Oyun Teorisi

1975’te kriptografik özet fonksiyonları geliştirildi. Kripto paralara kripto denmesinin sebebi, altında kullanılan teknolojinin kriptografi olması. Bu özet fonksiyonlar nedir? Önümüzde bir fonksiyon var, fonksiyona bir input giriyoruz, girdinin büyüklüğü önemli değil, SHA-256 için 256 bit’lik bir sayı dizisi veriyor ve bu rastgele.

Bitcoin’de kullanılan özet fonksiyonlar ile elektronik ticarette, istihbaratta, merkez bankalarında, güvenliğimizi sağlayan bütün kurumlarda kullanılan mekanizma aynı. İki tarafta da kullanılan algoritmalar aynı. Buradaki herhangi bir zaafiyet orayı, oradaki herhangi bir zaafiyet de burayı etkiler. O yüzden güvenlik ve yazılımla ilgili bir güncelleme gerektiğinde ikisinin de aynı anda güncellenmesi gerekiyor.

Bu özet fonksiyonlar bir topluluk tarafından belirlenip kabul ediliyor. Örneğin NIST (National Institute of Standards and Technology / https://www.nist.gov/) “Bize kriptografik özet fonksiyonlar gerekiyor, hepiniz (akademisyenler, yazılımcılar vs) bize tekliflerinizi getirin” diyor. Teklifler uzun süre inceleniyor, ardından en güvenlisi, en hızlısı, ataklardan en güçlü çıkanı seçilip standart olarak sunuluyor. Yine buna benzer olarak Rusların geliştirdiği ve CryptoRuble için kullandıkları GOST algoritması da var.

– 1 Bitcoin’in üretim maliyeti şu an 1000-1500$ civarında. -“Global Bitcoin Düğüm Dağılımı” Türkiye’de 20 adet node var. https://bitnodes.earn.com

Kripto paralar gerçekten para mıdır? Narayana R. Kocherlakota (12’nci FED Başkanı) Journal of Economic Theory 81, 232-251 (1998); Makale başlığı: “Para hafızadır” Para (Mevcut Ekonomi) = Hafıza

Başkan makalesinde şunları söylüyor: “Elimizde bir hafıza olsun, sonsuz büyüklükte olsun, herkes her şey hakkında her şeyi bilsin. Buna teorik olarak para diyebiliriz.”

-Kiraz bunun üzerine: “Elimizde bir kayıt defteri varsa, hiçbir şey kayıt dışına çıkamıyorsa, bu gerçek para anlamına gelir. Blockchain teknolojisi de bunu hedefliyor. Bugün bunu tam anlamıyla sağlayamıyor, bazı problemler var ama gelecekte bunu gerçekleştirme yolunda ilerliyor.”

-Tamamen ve herkese açık işlemlerin gerçekleştiği işlemler ne kadar sakıncalı ise tamamen kapalı işlemler de o derece sakıncalıdır. Öyle mekanizmalar geliştirilmeli ki kişiden kişiye mahremiyetin sağlandığı sadece otoritenin izleyebileceği, mevcut yapılara uygun kripto paraların olması gerekiyor.

2-3 Nisan’da Ankara’da Blokzincir Çalıştayı gerçekleştirilecek (TÜBİTAK). Cardano ve NEO ekibinden de konuşmacılar yer alacak.

Konuşmacı: Ekrem Arıkan (Genel Müdür Yardımcısı, CIO, Takasbank)

“Blockchain Teknolojisinin Finans Alanına Getirdiği Yenilikler”

-Türkiye’de finansal hizmetlerde dijitalleşme birinci sırada. -Internet of Things -Dünya dijital bir sinir ağına dönüşüyor.

-“Bankers see faster horses; technologists imagine cars” Chris Skinner, Fri, Sep 15 2017 -“Kimlik: Yeni Para” David Birch

-1 milyon takipçisi olan bir sosyal medya hesabı finansal bir değerle ilişkilendirilebiliyor. Onun takipçilerinin bir paylaşımı “like” etmesi bir nevi finansal değere dönüşüyor denilebilir.

-Cebimizdeki fiziksel para dönüşüm geçirerek dijitalleşiyor. Bu bir ihtiyaç çünkü.

-Venezuela’dan birisi Çin’deki Alibaba firmasından ürün alabiliyor. Bunu fiziksel parayla gerçekleştirmek mümkün değil. Kripto paralar da bu şekilde fizikselden dijitale geçen paralar olarak ortaya çıkmış oluyor.

-Bizim şu an işlettiğimiz yapılar Centralized (Merkezi). Distributed Ledger denen kavramda ise tamamiyle dağıtık bir yapı var. Arada ise Decentralized, yerinden veya adem-i merkeziyet diye tabir ettiğimiz bir yapı. Burada merkezde “node”lar ve bu node’lara bağlı peer’lar -uçlar- var. Blockchain’e geçerken bu iki yapı tamamıyla uygulanabiliyor.

-Borsalar gibi işlem sayılarının çok, zamanın kısıtlı olduğu yerlerde distributed -tamamiyle dağıtık- yapıların uygulanabilmesi mümmkün değil. Ufukta, vizyonda buraya doğru gidiş var fakat uygulanabilirlikte decentralized tarafta kalıyor.

-Dijitalleşen ortamda, değer takasının, değer transferinin dijital altyapıya-platforma dönüştüğü yerlerde temel dönüşüm şu: “What is needed is an electronic payment system based on cryptographic proof instead of trust.” (Satoshi Nakamoto) Yani güven yerine tamamen şifrelenmiş bir ispat algoritmasına ihtiyaç duyuluyor. Kişiler birbirini görmeksizin sistemdeki kayıtlı olan uç noktaların birbirini doğrulayacağı bir algoritma oluşturmak gerekiyor. Bu da zincir bir şekilde herkesin o yapı içerisinde doğrulaması şeklinde oluşuyor.

Blockchain’in Uygulama Alanları

Dijital kimlik Müşteri tanıma (Know Your Customer)

Küresel ödeme sistemleri

Girişimler için sermaye ihtiyacı karşılama

Bağış toplama ve yönetimi

Mal ve kaza sigortası tazmin süreci

Sendikasyon kredisi

Otomatikleştirilmiş uyum mekanizması

Vekaleten oy kullanma

Tedarik zinciri yönetimi

Telif kayıt sistemleri

Tapu kayıt sistemleri

Kamu ve sağlık kayıtları ihaleleri

Askeri emir komuta zincirleri

Kopya ürün koruması

ABD Hisse senedi, Perakende, Smart Contract

İSVEÇ Ödeme sistemi

ESTONYA Sayısal para, Seçim sistemi, Sağlık yönetimi

UKRAYNA Hükûmet verileri

GÜRCİSTAN Tapu sicil işlemleri

VENEZUELA Petro (Elektirik son derece ucuz, Pek çok ülkede 1 Bitcoin’in maliteyi 4-5 bin dolar, Venezuela’da 500 dolar civarında)

Kaynak: BLOCKCHAIN 101 / BKM Kitapları Kamuda Blockchain Uygulamaları

Özellikle öne çıkan alanlar

-Değer Transferi

-Akıllı Sözleşmeler

-Kayıt Saklama

-Kimlik Yönetimi

Kaynak: Deloitte analysis in conjunction with the Fletcher School at Tufts University

Finans Dünyasında Kullanılan “Modeller” ve Takasbank Çalışmaları

1) Ödeme ve Transfer Aracı ya da Ağı – Kripto Paralar -Ödeme Sistemi Ağı

2) Dağıtık Yapıda Şeffaf Bilgi Paylaşım Platformları -Kimlik Yönetimi -KYC (Know Your Customer)

3) Akıllı Sözleşme Yönetimi

4) ICO (Initial Coin Offering)

-Kitle Fonlama

-Takasbank olarak bizim yürüttüğümüz tapu takas işlemi var. Vergi sorunu dolayısıyla pek yaygın bir şekilde kullanılmıyor. İnsanlar gerçekteki transfer bedelini resmileştirmek istemedikleri için. Esasında çok güvenli bir takas hizmeti. Sadece 70 liralık bir komisyonla güvenli bir şekilde alıcıya karşı satıcı, satıcıya karşı alıcı rolünü gerçekleştirmiş oluyoruz. Tapu daireleri dijital dönüşümünü gerçekleştirmiş olsa akıllı sözleşmeler burada çok güzel bir şekilde uygulanabilir. Her bir ilçe tapu dairesi bir node kabul edilse kişiler üzerine kayıtlı tapu evrakları akıllı sözleşme yönetimi ile -zaten kuralları tanımlı- bir yazılımla gerçekleştirilecek olsa tapu dairelerinde yüzlerce insanın kuyrukta beklemediği, çok daha hızlı bir şekilde sözleşme yönetiminin yapıldığı bir imkan oluşabilir.

-Ödeme sistemleri alanında; Swift bugün hep konuşuluyor, tartışılıyor. Başka bir sistem kullanılamaz mı? Ripple’ın yaptığı esasen böyle bir şey.

Kripto Paraları Tanımlama Zorluğu Para mıdır, emtia mıdır, menkul kıymet midir?

Bunların hepsi midir, hiçbiri midir?

Bu anlamda Malezyalı akademisyen Marjan Muhammad’ın önemli bir çalışması mevcut: “Shari’ah Analysis of Cryptocurrency: Bitcoin”

Marjan “Emtia sınıfına girmesi için birtakım şartları sağlaması lazım” diyor.

(Sadece ikinci madde karşılamıyor)

1. Recognised by Shariah as valuable ✓

2. Must have an intrinsic value that can be benefited from X

3. Identifiable ✓

4. Transferable ✓

5. Can be owned ✓

Para mıdır?

(Sadece beşinci madde karşılamıyor)

1. Unit of account ✓

2. Medium of exchange ✓

3. Store of value ✓

4. Widely and commonly accepted ✓

5. Legal tender X

Menkul bir kıymet midir?

(Sadece altıncı madde karşılamıyor)

1. Value is dependent on the time it is priced ✓

2. Recognised by Shariah as valuable ✓

3. Identifiable / Transferable ✓

4. Can be owned ✓

5. Store of value ✓

6. Must be backed by underlying assets/Shariah compliant investment activities X

Ben burada şöyle bir örnek veriyorum. Bıçak helal midir haram mıdır? Bıçakla kurban keserseniz farz bir ibadeti gerçekleştirmiş olursunuz. Bıçakla birini öldürseniz cinayet işlemiş olursunuz, bu da son derece haram bir şey. Araçları, kullanıldıkları yere göre bir hükme bağlamak lazım. Bunun için de doğru bir şekilde tanımlamak gerek. Blockchain’e de bu gözle bakmak gerek.

Kaynak: https://tr.scribd.com/document/372863940/5-Shariah-Analysis-of-Bitcoin-SFF-2017-Marj an-Muhammad-8-Nov-2017-FINAL#download -Kripto para deyince hepsini aynı sınıfa koymamamız lazım.

-Fırsat mı tehdit mi?

-(The Economist’in 1988’deki kapağı hakkında konuşuldu)

-Derenin yatağı değişiyor, değişecek, fırsat var. Bunu tehdit gibi görmektense bu derenin yatağını bizim köye doğru değiştirelim de bizim köyümüz sulansın. Bu konuyu ciddi olarak değerlendirmek ve ana aktörlerden olmak gerekiyor. Ülke olarak önde gidersek belki önümüze çok ciddi fırsatlar çıkacak. E-devlet sistemi gayet güzel oturdu. Bunu bir üst seviyeye taşımak lazım, “dijital devlet” diye. Tapu daireleri, üniversiteleri, kurumları tamamiyle dijital altyapısını dönüştürmüş, dijital entegrasyonunu tamamlamış şekle getirmemiz gerekiyor.

Konuşmacı: Mervan Selçuk (Arş. Gör., Sakarya Üniversitesi)

“Kripto Para Birimleri ve Özellikleri: Bitcoin”

Paranın Özellikleri

Taşınabilir olması

Bölünebilir olması

Dayanıklı olması

Kabul görmesi

-Kriptografi: Kripto paraların temelini oluşturan matematik ve bilgisayar bilimlerinin bir dalıdır. İletilen bilginin istenmeyen taraflar tarafından anlaşılmayacak bir biçime dönüştürülmesinde kullanılan teknikler bütünüdür.

-Elektronik para İhraç eden kuruluş tarafından kabul edilen fon karşılığı ihraç edilen, elektronik olarak saklanan, kanunda tanımlanan ödeme işlemlerini gerçekleştirmek için kullanılan ve elektronik para ihraç eden kuruluş dışındaki gerçek ve tüzel kişiler tarafından da ödeme aracı olarak kabul edilen parasal değeri.

Kanun numarası: 6493 Kabul Tarihi: 20/6/2013

-Bitcoin ilk defa uygulanan kripto para birimidir.

-Otoritelerin denetim sağlayamayacağı şekilde dizayn edilmiştir (Denetimden Uzak)

-Maksimum 21 milyon adet üretilecek (Deflasyonist Etki)

-Tangle İşlem yapmak için 2 işlemin doğrulanması gerek. İşlem sayısı arttıkça doğrulama hızı da artacaktır. İşlem ücreti yok.

-Blockchain

Blokların eklenmesi ve işlemlerin doğrulanması için madencilere ve enerjiye ihtiyaç var. İşlemler ücretli.

-Initial Coin Offering (ICO)

Yeni bir kripto para biriminin üretilmesi: Şirketler kendi kripto para birimini üretmek için yatırım alabilmekte. Örneğin Ethereum Temmuz 2014’te kripto para birimi üretimi projesi için ICO sürecine girmiştir. 1,5 ayda 18.4 milyon ABD doları toplamayı başarmış. Girişimcilerin projelerine finansman sağlaması: Şirketler kendi projeleri için sermaye edinmek amacıyla da ICO sürecine girebilmekte.

-(En büyük kripta para borsalarından bahsedildi)

-(Bitcoin madenciliği için harcanan enerjiden bahsedildi)

-(Kripto para saklama yollarından, cüzdanlarından bahsedildi)

Sistemin Avantajları

Para transferi kolayca ve anonim olarak yapılabilmekte

Bitcoin kriptografik olarak korunduğundan çalınma riski son derece düşük

Arz miktarının sınırlı olması enflasyonist etkiye veya sınırsızca ihraç edilmesine engel olmakta

Konvansiyonel paraların oluşturduğu; dağıtma, yenileme ve para basma maliyetlerini ortadan kaldırılabilecek potansiyele sahiptir.

Sistemin Varlığını Tehdit Eden Problemler

Tarafların hukukunu korumak mümkün değil

Merkezi olmama

Vergilendirme problemi

Yasa dışı faaliyetlerde kullanılma kolaylığı

Volatilitenin çok yüksek olması

2. Oturum “Kripto Paraların Fıkhi Tahlili” başlığı altında ayrı bir yazı olarak yayınlanmıştır.

3. Oturum / Kamu Kurumlarının Kripto Paraya Bakışı

Oturum Başkanı: Necdet Şensoy (Prof. Dr. TC Merkez Bankası Meclis Üyesi)

Konuşmacı: Murat Yönaç (BDDK, Bankacılık Başuzmanı)

-Süleyman Hocamın makalesini okumuştum, şu ana kadar yapılan en iyi değerlendirmelerden biriydi. Konuşmamın konusu; BDDK’nın kripto paralara bakış açısı nedir, gelecekte bununla ilgili ne gibi adımlar atılabilir ve şu an ne gibi çalışmalar yapılmakta.

Yakın bir zamanda bir çalışma grubu kuruldu. Sayın Mehmet Şimşek de bunu duyurmuştu. 2017’nin Ağustos ayından beri toplanıyoruz. Bu çalışma grubunda Merkez Bankası, BDDK, SPK, Hazine Müsteşarlığı, Maliye Bakanlığı Gelir İdaresi Başkanlığı, MASAK gibi üyeler bulunmakta.

Gelinen nokta itibariyle hâlâ adını koyma aşamasındayız. Bunu söylemek biraz üzücü ama dünyada da bunun adı konabilmiş değil. Para diyen var, Virtual Asset, Virtual Value diyen var. Biz çalışma grubu olarak bunu para olarak nitelendiremiyoruz. Şu an pratikte Store of Value olarak kullanılıyor.

Genel olarak şu an kimse Bitcoin ile alışveriş yapmak istemiyor. Birisi 10000 Bitcoin ile 1 pizza almıştı. Bugün 100 milyon dolara tekabül ediyor. Kimse bugün gidip de suyu, kazağı, gömleği Bitcoin’le almak istemez. Çünkü verdiği para ileride canını yakabilir. Demek ki bu bir mübadele aracı olarak kullanılmaya uygun değil. Biz çalışma grubu olarak Bitcoin’in emtia olduğu görüşüne daha yakınız (Burası çok önemli arkadaşlar).

ABD’de 2014’te CMTC bunu emtia olarak nitelendirdi. Japonya “sanal para” diyor, başka ülkeler Virtual Asset, Virtual Value diyor. Tam olarak adı konmuş değil. Kripto paraya dijital paranın çeşidi diyebiliriz ama dijital paranın içine bankadaki kaydi parayı da elektronik parayı da sokabilirsiniz.

BDDK olarak biz konuya nasıl yaklaşıyoruz, bu alanda neler yapılabilir ve diğer ülkeler neler yapıyor, onu açıklamak isterim: Bazı ülkeler sadece duyuru yapıp risklere dikkat çekmiş. Bir kısmı exchange sitelerini lisans altına almışlar. Bazıları mevzuatını uyarlamış, güncellemiş, bazısı sıfırdan kanun çıkarmış, bir kısmı da tamamen yasaklamış. Bugüne kadar kripto paraları kısmen yasaklayan Çin, Tayvan, Endonezya, Belçika, Meksika; tamamen yasaklama yoluna giden de Kırgızistan, Bangladeş, Nepal, Ekvador, Kolombiya, Bolivya, Fas, Nijerya gibi ülkeler. Çin’in kimi yasaklarına rağmen dünyanın en büyük Bitcoin madenleri Çin’de. Full node’ların %10 gibi önemli bir kısmı yine Çin’de.

Bu noktalardan hareketle bizim çalışma grubumuzda konuşulan 2 şey var: Düzenlenmeli mi yasaklanmalı mı? Siyasi irade onun kararını vermek durumunda. Kurumumuzun yakın olduğu karar ve şahsi kanaatim düzenlenmesi ama kontrollü serbestlik şeklinde düzenlenmesi. Yasaklamak bir şeye çözüm değil. Bu teknolojiyi engelleyemezsiniz.

Genel olarak risklerden ve fırsatlardan bahsetmek istiyorum: Türkiye’de ilk resmi duyuru 2013’te BDDK tarafından yapıldı. Bitcoin özelinde yapılmış bir duyuru ama bütün kripto paralar için genişletebilirsiniz. 6493 sayılı kanun çerçevesinde bunun bir elektronik para olmadığını belirttik çünkü bunun ihraççısı belli değil, arkasında bir otorite yok. Bazı risklere dikkat çektik. Mesela tarafların kimliklerinin bilinmemesi. Yasa dışı faaliyetlere uygun bir ortam yaratıyor. Ama %100 anonimlik çok zor. Bugün bunu sağlamak için private coin’ler çıktı. Verge, Zcash, Pivx ve Monero gibi. Bunlar kötü niyetli insanlar veya %100 anonymity için çıkarıldı. (Mehmet Sabır Kiraz araya girerek “fungible” terimini ve özelliğini açıkladı) Exchange’lerdeki paralar hacklenebilir, işlemler geri döndürülemez. Geleneksel bankacılıkta yanlış bir işlem yapıldığında bir aracı, bir muhatap bulabiliyorsunuz. Fakat burada kötü niyetli insanlar varsa suistimale açık.

BDDK olarak kripto paralarla ilgili gördüğümüz en büyük risk, paranın yurt dışına kaçması. Bunun dışında reel ekonominin zarar görme durumu da söz konusu. Önceden insanlar ellerindeki birikimi yurt içi kaynaklara aktarıyordu. Gayrimenkule yatırılan bir para 10 yılda 1,5-2 katına bile çıksa insanlar seviniyordu fakat burada yatırılan para 3 haftada 3 katına çıkabiliyor. Bu durumda kim gidip inşaat sektörüne yatıracak? Evini, arabasını satıp buraya yatıranların hikayesini duyuyoruz. Yarın öbür gün bunların değeri sıfırlansa ülkenin zenginliği yok olmuş olacak.

Blockchain teknolojisi kripto paralardan ibaret değil. Sermaye piyasalarında kullanılabilir, kitle fonlamasında, ulusal veya bölgesel kripto para birimleriyle sınır ötesi ticarette kullanabiliriz. E-devlet uygulamalarında kullanılabilir, tapu sicil, ticaret sicili gibi. Dijital kimlik, kimlik doğrulamada kullanabiliriz. Belge veya kayıt doğrulamada, ulusal sınav sonuç kaydında kullanılabilir. Ülkeler arası kayıt birliği, telif kayıt sistemi, sigortacılık, Internet of Things, tedarik zincir yöntemi, bağış toplama yönetimi gibi kullanım alanları var. Ulusal kripto para birimi veya Avrasya coin gibi bölgemizdeki ülkelerle dış ticaretimizi ortak bir para birimi üzerinden yapabiliriz. Hatta belki İslam ülkeleri arasında Euro gibi kullanılacak bir kripto para üzerinde çalışılabilir. Böylece mevcut sistemin kötü veya haksız yönlerini lehimize çevirmek için kullanabiliriz.

Birtakım Startuplar ve Fintech’ler var. Bu teknolojiyi tamamen yasaklarsak o firmaların da önü kesilmiş oluyor. Düzenleme yapılırsa: Örneğin exchange sitelerindeki kullanıcıların kayıt altına alınması gerekir. Böylece kara para aklamanın önüne geçilmiş olunur. Birtakım Startup ve Fintech kuruluşları var, bunları kaçırmamış olacağız. Ulusal kripto para birimleri ve Avrasya coin gibi çalışmalar devam edebilecek. Kontrollü serbestlik getirilmeli. Kripto paraların caiziyetinin bir an evvel netleşmesi gerek. Kafa karışıklığının giderilmesi lazım. Böylece siyasi iradenin de düzenleyicilerin de eli kuvvetlenir.

Konuşmacı: Betül Üzer (Uzman, Ödeme Sistemleri Genel Müdürlüğü, TC Merkez Bankası) “Kripto Paralar ve Merkez Bankası”

Sunumun başlığını kripto para koydum fakat içerisinde sanal para, sayısal para da demişim. Bunların hepsi aynı şeyi temsil ediyor diyebilirim.

Paranın Sınıflandırılması

Fiziksel

Belirli türde yerel para birimleri / Hukuki durum: düzenlenmemiş

Banknot ve madeni paralar / Hukuki durum: düzenlenmiş

Sayısal Sanal para / Hukuki durum: düzenlenmemiş

Elektronik para / Hukuki durum: düzenlenmiş

Ticari bankalardaki para / Hukuki durum: düzenlenmiş

(Yukarıdaki tablo ayrıntılı olarak açıklandı.)

Bu tabloya göre kripto para birimleri; düzenlenmemiş bir para birimi bir “currency” ve sanal ortamda yer alıyor.

Elektronik para ile sanal para arasındaki farklar…

Alttaki şemayı AB Merkez Bankası raporundan aldım.

Neden bu karşılaştırmaya gidiyoruz? Çünkü insanlar soruyor: “Merkez Bankası Bitcoin’in şu kadar TL olmasını garanti ediyor mu?” vs. İnsanların aklına daha çok elektronik para gibi geliyor fakat sanal paralar bambaşka kavramlar tabii ki.

Elektronik Para Para Formatı: 

Sayısal

Değer Ölçüsü: Hukuki geçerliliği olan geleneksel bir para birimi (USD, EUR, TRY vs)

Hukuki durumu: Düzenlenmiş

Çıkarıcısı: Elektronik para kuruluşu

Para Arzı: Kontrollü

Geleneksel para birimine dönüşüm: Garanti edilmiş

Gözetim/Denetim: Var

Risk: Operasyonel riskler ağır basıyor

Sanal Para Para Formatı:

Sayısal

Değer Ölçüsü: Hukuki geçerliliği olmayan yeni bir para birimi (Bitcoin, Linden Dolar vs)

Hukuki durumu: Düzenlenmemiş

Çıkarıcısı: Özel kuruluşlar, ortak girişimler

Para Arzı: Çıkaranın keyfiyetinde

Geleneksel para birimine dönüşüm: Garanti edilmemiş

Gözetim/Denetim: Yok

Risk: Hukuki, kredi, likidite ve operasyonel riskler mevcut

Kaynak: ECB, Virtual Currency Schemes, 2012

Merkez Bankasının Görev ve Sorumlulukları

Fiyat istikrarı

Finansal istikrar

Döviz kuru rejimi

Banknot basma ve ihraç imtiyazı

Ödeme sistemleri

Kripto Paralara İlişkin Hukuki Unsurlar

1211 Sayılı Merkez Bankası Kanunu Temel Görev ve Yetkiler Madde 4 Bankanın temel görevleri; … b) Hükumetle birlikte Türk lirasının iç ve dış değerini korumak için gerekli tedbirleri almak ve yabancı paralar ile altın karşısındaki muadeletini tespit etmeye yönelik kur rejimini belirlemek, Türk lirasının yabancı paralar karşısındaki değerinin belirlenmesi için döviz ve efektiflerin vadesiz ve vadeli alım ve satımı ile dövizlerin Türk lirası ile değişimi ve diğer türev işlemlerini yapmak. … f) Türk lirasının hacim ve tedavülünü düzenlemek, ödeme ve menkul kıymet transferi ve mutabakat sistemleri kurmak, kurulmuş ve kurulacak sistemlerin kesintisiz işlemesini ve gözetimini sağlamak ve gereken düzenlemeleri yapmak, ödemeler için elektronik ortam da dahil olmak üzere kullanılacak yöntemleri ve araçları belirlemek, …

Kripto para birimleri ülkemizde bir ödeme aracı değildir, diyebiliriz. Japonya ödeme aracı olarak kabul etti. 6493 Sayılı Ödeme Sistemleri Kanunu Genel Hükümler Madde 4 Sistem, sistem işleticisi tarafından işletilir. Banka ve bu kanunun 5’inci maddesi uyarınca faaliyet izni alanlar dışındaki kişiler sistem işleticisi olarak faaliyette bulunamaz.

Son günlerde şöyle bir olay yaşandı. Yanlış hatırlamıyorsam Nextcoin diye bir firma -ortada bir firma var mı, bilmiyorum ama- “BDDK’dan lisanslı bir ödeme sistemiyiz” diye medyada demeçleri çıkmış. Biz de biraz araştırdık ve onları uyardık. İzin almadan “ödeme sistemiyiz” diye beyanlarda bulunamazsınız dedik.

(Murat Bey sözü alarak şu açıklamaları yaptı)

Onlar ICO yapacaktı. İkinci aşama olarak da BDDK’dan lisans almaya çalışarak, bizim ismimizi kullanarak kendilerini legalize etmeye çalıştılar. ICO’dan önce bunu söylüyorlar ki insanlar daha fazla paralarını göndersin. Sanırım çok yorum yapmaya gerek yok. Zaten herhangi bir şirketin, isminde “ödeme sistemi, elektronik para ödeme kuruluşu” titrini kullanmaya yetkisi yok Merkez Bankası’ndan veya BDDK’dan izin almadan. Kanunen de yasaklanmış durumda.

(Betül Hanım devam ediyor)

Onlara bir uyarı yazısı yazdık: “İzlenim yaratma suçu”

Kripto Paraların Olası Etkileri

Finansal istikrar

Para politikası

Ödemeler alanı

Finansal tabana yayılma

Finansal aracılık ve sınır ötesi işlemler

(Betül Hanım kripto paraların toplam market cap’inin diğer borsalara nazaran çok daha az oluşu ve günlük hayattaki kullanım oranının düşük olması nedeniyle yakın gelecekte -şu anki veriler aracılığıyla- etkisinin çok fazla olmayacağını düşünüyor.)

Fakat sınır ötesi işlemlerde yaygın olarak kullanılabilir, Ripple iyi bir örnek. Ripple 50-60 bankayı bu anlamda buluşturmuş bir şirket. Sınır ötesi ödemeler gerçekten çok masraflı. Muhabir bankacılığın çok yoğun olduğu bir alan. Dolayısıyla masraflı ve yavaş. Kripto para birimlerinin de “iddiası” düşük masraflı ve hızlı olması. Bankalar tamamen kripto paraları kullanmasa bile bu teknolojiyi kullanabilir. Biz Merkez Bankası olarak “kripto para birimi”ni değil de “sanal, sayısal” sözcüklerini daha çok kullanıyoruz.

Ülkeler neden kendi sayısal para birimleri üzerinde çalışıyor?

Merkez Bankası

Sayısal Para Birimi Kullanım Amaçları

Nakitsiz toplum (Özellikle İskandinav ülkeler)

Bankalar arası ödemeler (EFT, perakende ödemeleri vs)

Tasarım seçenekleri

Kullanılabilirlik (7/24 mü yoksa iş saatleri içinde mi?)

Anonimlik (Tamamen mi kısmen mi hiç mi?)

Transfer mekanizmaları (Merkez Bankası mı direkt halka arz etsin yoksa bankacılık sistemi aracılığıyla mı arz edilsin?)

Faiz ödeme (Faiz ödeme aracı mı olsun yoksa cash gibi interestless bir varlık mı olsun?)

Limit (İşlem limiti konulsun mu konulmasın mı?)

Ülke Örnekleri

KANADA – CADcoin

Büyük tutarlı ödemeler

Kavram kanıtlama çalışması

Kanada Merkez Bankası, Paymets Canada ve R3 Distributed Ledger Technology

Ödemelerin birebir, anlık ve brüt gerçekleşmesi (RTGS)

Güvenilir noterlik (trusted notary)

Dijital depo senetler

Likidite tasarruf aracı

İş saatleri

SİNGAPUR – Ubin

Büyük tutarlı ödemeler

Kore Merkez Bankası Distributed Ledger Technology

Ödemelerin birebir, anlık ve brüt gerçekleşmesi (RTGS)

Güvenilir noterlik (trusted notary)

Dijital depo senetler

7/24

İSVEÇ – eKrona

Düşük nakit talebi

Perakende ödemeler

Riksbank (İsveç Merkez Bankası)

Simge veya hesap bazlı 2019 sonu İsveç’te nakit kullanımı çok düşük. Bazı mağazalar nakit kabul etmiyor ve satıcının böyle bir hakkı da var.

EKVATOR – Dinero electronico

Mobil ödeme hizmeti

Hesap bazlı

Perakende ödemeler

(Sunumların ardından soru ve yorumlara geçildi)

Murat Bey (BDDK) Akbank’ın Ripple anlaşmasına ilişkin: Orada kullanılacak olan şey XRP değil, RippleNet. Bir nevi protokol. Paranın kötü amaçlarla dışarı çıkmasına hizmet edecek bir model var mı şu an, evet var. Bu yüzden en azından belli limitler dahilinde ve bu işleme aracılık eden tarafların lisanslanması gerektiğini düşünüyoruz. BDDK olarak yaklaşımımız bu açıkçası. Ama buna karar verecek olan, başta siyasi irade. Sistemin tamamen yasaklanmasının taraftarı değilim ama bir serbestlik gelecekse de bunun kontrollü serbestlik olması lazım.

MÜSİAD’dan bir katılımcı: ICO’larla ilgili Türkiye’de bir vurgun yapılacak. Biz bunun önüne geçmek için bir çalışma grubu oluşturduk. Buradaki kamu kurumlarımızla bilgi, veri ve tecrübelerimizi paylaşmak isteriz. (MÜSİAD’ın ICO’larla ilgili düşüncelerinin kurumlara yazılı olarak iletilmesi istendi.)

(SPK yetkilisi çalıştaya katılamadığı için SPK’nın ICO açıklamasını Murat Bey şu şekilde ifade etti)

Halka arz yaparak hisse senedi satışı sadece SPK görevlendirilerek yapılıyor. Ancak ICO’ların halka arz tanımına girmediğini ifade etmişti. Dolaylı veya doğrudan bir ortaklık hisse yapısı söz konusu ise bu SPK’nın mevzuatına girebilir. Salt getiri vaadi ise bu gri alana girer, SPK’nın mevzuatıyla bağdaştırmıyoruz, demişti. O konuda bir kanun boşluğu var. Ama Türk vatandaşlarına yönelik bir getiri vaadiyle, hisse senedi satışına benzer yabancı bir site devreye girerse bu yabancı Forex şirketlerine yönelik aldığımız önlemleri bunlar için de alabilir, dendi.

Betül Hanım (Merkez Bankası):

Kripto para birimlerini “para” olarak görmek en uzak opsiyon. Literatürde “currency” olarak geçtiği için biz ona “para” diyoruz. Kripto para birimlerini arz etmek, borsasını kurmak, satışını yapmak legal de değil, illegal de değil. Merkez Bankası olarak “Borsaları kapatıyoruz” dememiz için kanundan gelen bir gücümüzün olması lazım. Bu varlıkları para olarak kabul etmediğimizden bizim için bir manevra alanı kalmıyor.

-SON-

Yukarıdaki notlar 7 Mart 2018’de Sakarya Üniversitesi’nde gerçekleştirilen “Kripto Para Birimleri Çalıştayı”nda gerçekleştirilen sunum ve konuşmaların “katılımcının elinden geldiğince” yazıya dökülmüş hâlidir. Parantez içi açıklamalar not alıcıya aittir.